Ukryj
Pokaż wszystkie
Wyślij tekst przez e-mail 
Głodomory, szpadołyki i brodate damy. Prus w świecie osobliwości (na marginesie Kronik)
Streszczenie w języku polskim
Artykuł analizuje komentarze i aluzje Prusa w Kronikach do cyrku i pokazów osobliwości, które w II połowie XIX wieku uchodziły za rozrywkę niewyszukaną, jarmarczną, przeznaczoną dla niższych warstw społecznych. Szerokie zainteresowanie XIX-wiecznej publiczności budziły zarówno przypadki odstępstwa od natury, zwłaszcza wszelkiego rodzaju deformacje ciała (np. otyłość, nadmierne owłosienie, karłowatość, brak kończyn), jak i umiejętności, które czynią człowieka lub zwierzę wyjątkowym na tle swojego gatunku. By przyciągnąć widzów, cyrkowi przedsiębiorcy angażowali na występy w Polsce zagraniczne znakomitości, jak np. brodata meksykańska Indianka Julia Pastrana, amerykański strzelec i wynalazca Ira Albert Paine czy bliźnięta syjamskie McCoy. Prus nie podzielał zdania krytyków zżymających się na cyrkowe rozrywki. Cenił artystów cyrkowych za ich trud, poświęcenie i samodyscyplinę. Popularność pokazów osobliwości i tężyzny fizycznej wśród niższych warstw społeczeństwa uzasadniał potrzebą silnych wrażeń, wynikającą z braku wyrobienia estetycznego. Doniesienia o występach w Warszawie kolejnych gwiazd cyrkowych i osobliwości komentował z pobłażliwością i właściwym sobie ironicznym dystansem.
Słowa kluczowe
Pełny tekst:
PDFBibliografia
Biografia i urodzenie w pustyni meksykańskiej Miss Julii Pastrany, która w roku 1858 roku wystąpiła w Warszawie w Cyrku Szlęzaka. Myśli z niemieckiego. (1859). Warszawa 1859.
Bobrowska, Barbara. (1999). Bolesław Prus – mistrz pozytywistycznej kroniki. Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku.
Ciechowicz, Jan. (2010). „Powariowali z tym teatrem”. Ernesto Rossi w Warszawie (1877, 1878). W: Jan Ciechowicz. Teatr i okolice (s. 243–256). Gdańsk: Wydawnictwo Słowo/obraz Terytoria.
Ćwierczakiewicz, Lucyna. (1878). Wystawa i Paryż II. Nowiny, 92, s. 2–3.
Donner, Katarzyna. (2017). Idiomy (nowego) cyrku. W: Grzegorz Kondrasiuk (red.), Cyrk w świecie widowisk (s. 209–236). Lublin: Warsztaty Kultury w Lublinie.
Fignes, Orlando. (2021). Europejczycy. Początki kosmopolitycznej kultury. Warszawa: Wielka Litera.
Gazeta Polska. (1876), 235, s. 2.
Gazeta Polska. (1882), 41, s. 2.
Gazeta Polska. (1887), 45, s. 3.
Gazeta Poranna. (1887), 8, s. 2.
H. (1886). Kącik (Drobny felieton). Kurier Codzienny, 267, s. 5.
H. S. [Sienkiewicz]. (1873). Bez tytułu. Gazeta Polska, 99, s. 1–3.
https://en.wikipedia.org/wiki/Adelina_Patti.
„Kobiety wy, ale brody macie?”. (1876). Kurier Codzienny, 235, s. 1–2.
Kondrasiuk, Grzegorz. (2017). O cyrku w świecie widowisk. W: Grzegorz Kondrasiuk (red.). Cyrk w świecie widowisk (s. 11–30). Lublin: Warsztaty Kultury w Lublinie.
Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych. 1860, 121, s. 2.
Krzyżanowski, Anatol. (1886). Rachunki. Świt, 122, s. 29–30
Kurek, Krzysztof. (2023). Cyrk Alberta Salamońskiego w Warszawie (1872–1887). Historia, źródła, konteksty. Warszawa: Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego.
Kurier Codzienny. (1873), 96, s. 2.
Kurier Codzienny. (1880), 222, s. 2.
Kurier Codzienny. (1883), 229, s. 8.
Kurier Codzienny. (1884), 31, s. 4.
Kurier Codzienny. (1886), 350, s. 4.
Kurier Codzienny. (1887), 10, s. 5.
Kurier Codzienny. (1893), 200, s. 3.
Kurier Warszawski. (1859), 105, s. 588.
Kurier Warszawski. (1860a), 120, s. 664.
Kurier Warszawski. (1860b), 121, s. 2.
Kurier Warszawski. (1876), 234, s. 4.
Kurier Warszawski. (1883a), 221a, s. 2.
Kurier Warszawski. (1883b), 234, s. 4.
Kurier Warszawski. (1886), 348b, s. 5
Kurier Warszawski. (1887a), 6, s. 4.
Kurier Warszawski. (1887b), 205, s. 3
Kurier Warszawski. (1903), 297, s. 2–3.
Pancoast, William Henry. (1871). The Carolina Twins. Photographic Review of Medicine & Surgery, 1, 5, s. 44–57.
Prus, Bolesław. (1876). Kronika tygodniowa. Kurier Warszawski, 249, s. 1–3.
Prus, Bolesław. (1884). Kronika tygodniowa. Kurier Warszawski, 137, s. 1–3.
Prus, Bolesław. (1887). Kronika tygodniowa. Kurier Warszawski, 9, s. 1–3.
Prus, Bolesław. (1892). Kronika tygodniowa. Kurier Codzienny, 113, s. 1.
Prus, Bolesław. (2006). „Obrazy wszystkiego”. O literaturze i sztuce. Wybór z „Kronik”. Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN – Wydawnictwo.
Prus, Bolesław. (2017a). Lalka. T. 1–3. Warszawa–Lublin: Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza i Wydawnictwo Episteme.
Prus, Bolesław. (2017b). Kroniki. T. I: 1874 „Kolce”. T. II: 1874 „Gazeta Polska”, „Niwa”. T. III: 1875–1876 „Niwa”. Warszawa–Lublin: Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza i Wydawnictwo Episteme.
[Przecławski. Józef]. (1858). Rzeczy Petersburskie (List do przyjaciela na prowincją). Tygodnik Petersburski, 36, s. 284, 37, s. 290–292.
Pszczoła. (1861), 2, s. 3.
– rz – (1876). Kobieta z brodą. Gazeta Polska, 235, s. 2.
Słowo. (1886), 217, s. 3.
Słowo. (1886), 279, s. 3.
Stulecie polskiej areny? (1883-1983). Rozmowa z Mieczysławem Piniarzem. W: Grzegorz Kondrasiuk (red.), Cyrk w świecie widowisk (s. 291–300). Lublin: Warsztaty Kultury w Lublinie.
T. (1886). Głodomory. Kurier Warszawski, 351, s. 2–3.
The Life and Travels of Millie Christine McCoy, https://www.searchablemuseum.com/the-life-and-travels-of-millie-christine-mccoy/ (dostęp: 21.11.2025).
Wanicka, Agnieszka. (2011). Dramat i komedia Teatrów Warszawskich 1868–1880. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Wieczorkiewicz, Anna. (2006). Kobieta-Małpa, Kobieta-Niedźwiedź. Historia spojrzenia na Julię Pastranę. Konteksty. Polska Sztuka Ludowa, 1 (272), s. 40–46.
Wieczorkiewicz, Anna. (2019). Monstruarium. Gdańsk: Wydawnictwo Słowo/obraz Terytoria.
Zaręba, Joanna. (2023). Dziwolągi. Historie ludzi wystawanych na pokaz. Warszawa: Wydawnictwo RM.
DOI: http://dx.doi.org/10.17951/ff.2026.44.1.49-63
Data publikacji: 2026-10-12 14:11:13
Data złożenia artykułu: 2026-02-10 23:09:19
Statystyki
Wskaźniki
Odwołania zewnętrzne
- Brak odwołań zewnętrznych
Prawa autorskie (c) 2026 Renata Stachura-Lupa
Powyższa praca jest udostępniana na lcencji Creative Commons Attribution 4.0 International License.