Email this article 
Hide
Show all
Proactivity in teacher competence development. The context of applying new eyetracking technologies
Abstract
Introduction: Modern education is redefining the role of the teacher, expecting not only the transfer of knowledge but, above all, proactivity in creating didactic and pedagogical processes. Courage in charting new developmental paths, often supported by technological progress, is becoming a key attribute. The increasing availability of eye-tracking systems allows for the postulate that future teachers should develop competencies in supporting the optimization of students' visual and cognitive functions by boldly adapting innovative solutions.
Research Aim: This article aims to conceptualize the use of eye-tracking technology as a tool to foster the development of professional proactivity among future teachers. The study attempts to redefine the role of eye tracking, shifting it from its traditional function as a clinical diagnostic method to that of an innovative instrument supporting the educational process. A conceptual synthesis method was employed in the research, integrating interdisciplinary literature from the fields of pedagogy, cognitive psychology, and attention research to formulate a new interpretive framework for the phenomenon of proactivity (job crafting) in education.
Evidence-based Facts: In the field of pedagogy, oculography has traditionally been associated with the diagnosis of learning difficulties, such as dyslexia. However, we postulate a shift in focus toward utilizing this technology in a much broader dimension within the teacher education process. Assuming that fixations and saccades constitute a direct record of selective attention, it is justified to include the analysis of oculographic data in the university curriculum. Using objective indicators provides students (future teachers) with the opportunity to better understand classroom dynamics and safely test their own teaching methods.
Summary: The implementation of eye-tracking technology in teacher education marks a new stage in the development of professional teacher identity. Transitioning from traditional training methods to a model based on objective data analysis enables a deeper self-evaluation of instructional practices. Within the paradigm of the interdisciplinary preparation of educational personnel, it becomes crucial to demonstrate the synergy between advanced technological tools and the process of fostering the professional identity of a proactive teacher across task-related, relational, and cognitive dimensions.
Keywords
Full Text:
PDFReferences
Azevedo, R. (2015). Defining and measuring engagement and learning in science: Conceptual, theoretical, methodological, and analytical issues. Educational Psychologist, 50(1), 84–94. https://doi.org/10.1080/00461520.2015.1004069
Bańka, A. (2005). Proaktywność a tryby samoregulacji. Wydawnictwo Print-B.
Bańka, A. (2009). Proaktywność – intencjonalne konstruowanie przyszłości i uprzedzające osiąganie celów personalnych poprzez doświadczanie codzienności. In H. Wrona-Polańska, E. Czerniawska, & L. Wrona (Eds.), Szkice o ludzkim poznawaniu i odczuwaniu (pp. 10-23). Uniwersytet Pedagogiczny.
Bańka, A. (2007). Psychologiczne doradztwo karier. Wydawnictwo SPiA.
Bańka, A. (2015). Intencjonalne konstruowanie przyszłości i wyprzedzające realizowanie celów: walidacja Skali Proaktywności Ogólnej. Czasopismo Psychologiczne, 21(1), 97-115. https://doi.org/10.14691/CPPJ.21.1.97
Bates, A. W. (2019). Teaching in a digital age. Guidelines for designing teaching and learning. Tony Bates Associates Ltd.
Berg, G. A. (2000). Human-Computer Interaction (HCI) in educational environments: implications of understanding computers as media. Journal of Educational Multimedia and Hypermedia, 9(4), 349-370.
Biesta, G. J. J. (2017). The rediscovery of teaching. Routledge.
Carroll, J. M. (2002). Human-computer interaction in the new millennium. Addison-Wesley.
Chytry, V., Mundokova, N., & Kubiatko, M. (2025). Using eye-tracking in education – a review study. Education Sciences, 15(7), 1-18. https://doi.org/10.3390/educsci15070853
Corn, A. (1991). Model funkcjonowania wzrokowego słabowidzących. Materiały Tyflologiczne. Polski Związek Niewidomych, 7, 12-23.
Crant, J. M. (2000). Proactive behavior in organizations. Journal of Management, 26(3), 435-462.
Crant, J. M. (1995). The proactive personality scale and objective job performance among real estate agents. Journal of Applied Psychology, 80(4), 532-537. https://doi.org/10.1037/0021-9010.80.4.532
Cybal-Michalska, A. (2013). Młodzież akademicka a kariera zawodowa. Impuls.
Cybal-Michalska, A. (2014). Proaktywność w karierze jako narzędzie inwestycji i odnawialności kapitału kariery młodzieży akademickiej. Rocznik Pedagogiczny, 37, 93-108.
Czerepaniak-Walczak, M. (1995). Między dostosowaniem a zmianą. Elementy emancypacyjnej teorii edukacji. Wydawnictwo Uniwersytetu Szczecińskiego.
D’Mello, S., & Graesser, A. (2012). Dynamics of affective states during complex learning. Learning and Instruction, 22(2), 145-157. https://doi.org/10.1016/j.learninstruc.2011.10.001
Denek, K. (1998). O nowy kształt edukacji. Akapit.
Dewey, J. (2002). Jak myślimy? De Agostini.
Diotaiuti, P., Di Siena, F., Vitiello, S., Di Tore, P. A., & Mancone, S. (2026). Eye-tracking in school-age specific learning disorders: a practice-oriented narrative review of assessment and gaze-contingent interventions. Frontiers in Education, 10, 1-13. https://doi.org/10.3389/feduc.2025.1759299
Duchowski, A. T. (2017). Eye tracking methodology: theory and practice. Springer.
Duchowski, A. T., Krejtz, K., Żurawska, J., & House, D. H. (2019). Using microsaccades to estimate task difficulty during visual search of layered surfaces. IEEE transactions on visualization and computer graphics, 26, 2904-2918. https://doi.org/10.1109/TVCG.2019.2901881
Dudzikowa, M. (1994). Kompetencje autokreacyjne – czy i jak są możliwe do nabycia w toku studiów pedagogicznych. In H. Kwiatkowska (Ed.), Ewolucja tożsamości pedagogiki (pp. 199-212). Polskie Towarzystwo Pedagogiczne.
EDUCAUSE (2025). Horizon Report. Teaching and Learning Edition. https://library.educause.edu/-/media/files/library/2025/5/2025hrteachinglearning.pdf
Engeness, I., & Gamlem, S. M. (2025). Agency in digital education: Empowering students and teachers in technology-rich learning environments. Education Sciences, 15(8), 1–7. https://doi.org/10.3390/educsci15081051
Ertmer, P. A. (2005). Teacher pedagogical beliefs: The final frontier in our quest for technology integration? Educational Technology Research and Development, 53, 25–39. https://doi.org/10.1007/BF02504683
Francuz, P. (2007). Obrazy w umyśle. Studia nad percepcją i wyobraźnią. Wydawnictwo Naukowe Scholar.
Gawroński, K., & Kwiatkowski, S. M. (Eds.). (2024). Dobry nauczyciel, dobry uczeń, dobra szkoła. Wydawnictwo Wolters Kluwer.
Gegenfurtner, A., Lehtinen, E., & Säljö, R. (2011). Expertise differences in the comprehension of visualizations: A meta-analysis of eye-tracking research in professional domains. Educational Psychology Review, 23, 523–552. https://doi.org/10.1007/s10648-011-9174-7
Gilson, L. L., & Goldberg, C. B. (2015). Editors’ comment: So, what is a conceptual paper? Group & Organization Management, 40(2), 127–130. https://doi.org/10.1177/1059601115576425
Gołębniak, B. D., & Zamorska B. (2014). Nowy profesjonalizm nauczycieli. Podejścia – praktyka – przestrzeń rozwoju. Wydawnictwo Dolnośląskiej Szkoły Wyższej.
Gołębniak, B. D. (1998). Zmiany edukacji nauczycieli. Wiedza – biegłość – refleksyjność. Wydawnictwo Edytor s.c.
Hadi, W., Kamarullah, K., & Csíkos, C. (2026). Visualization in mathematics education: Research trends and thematic evolution. European Journal of STEM Education, 11(1), 1-19. https://doi.org/10.20897/ejsteme/18864
Hahn, L., & Klein, P. (2022). Eye tracking in physics education research: A systematic literature review. Physical Review Physics Education Research, 18(1), 1-35. https://doi.org/10.1103/PhysRevPhysEducRes.18.013102
Hargreaves, A., & Fullan, M. (2012). Professional capital: transforming teaching in every school. Teachers College Press.
Hattie, J. (2015). Widoczne uczenie się dla nauczycieli. Jak maksymalizować siłę oddziaływania na uczenie się. Centrum Edukacji Obywatelskiej.
Herczeg, M. (2024). The role of digital technologies and Human-Computer Interaction for the future of education. i-com, 23(2), 239-247. https://doi.org/10.1515/icom-2024-0008
Hessels, R. S., & Hooge, I. T. C. (2019). Eye tracking in developmental cognitive neuroscience – The good, the bad and the ugly. Developmental Cognitive Neuroscience, 40, 1-11. https://doi.org/10.1016/j.dcn.2019.100710
Holmqvist, K., Nyström, M., Andersson, R., Dewhurst, R., Jarodzka, H., & Van de Weijer, J. (2011). Eyetracking: A comprehensive guide to methods and measures. OUP Oxford.
Isotaloa, S., Ukkonen-Mikkolab, T., & Rutanen, N. (2026). Possibilities of eye-tracking on reflecting teachers’ expertise in early childhood education and care. Journal of Early Childhood Education Research, 15(2), 23–50. https://doi.org/10.58955/jecer.176441
Jaakkola, E. (2020). Designing conceptual articles: four approaches. AMS Review, 10(1), 18–26. https://doi.org/10.1007/s13162-020-00161-0
Jarodzka, H., & Brand-Gruwel, S. (2017). Tracking the reading eye: towards a model of real-world reading. Journal of Computer Assisted Learning, 33, 193–201. https://doi.org/10.1111/jcal.12189
Jarodzka, H., Holmqvist, K., & Gruber, H. (2017). Eye tracking in educational science: Theoretical frameworks and research agendas. Journal of Eye Movement Research, 10(1), 1-18. https://doi.org/10.16910/jemr.10.1.3
Jayawardena, G., Jayawardana, Y., Jayarathna, S., Högström, J., Papa, T., Akkil, D., Duchowski, A. T., Peysakhovich, V., Krejtz, I., Gehrer, N., & Krejtz, K. (2022). Toward a real-time index of pupillary activity as an indicator of cognitive load. Procedia Computer Science, 207, 1331-1340. https://doi.org/10.1016/j.procs.2022.09.189
Jegier, A. Z., Kwiatkowski, & S., Szurowska, B. (2021). Nauczyciel wobec szans i zagrożeń współczesnego świata. Difin.
Kleszcz, M. (2011). Postawa twórcza a hierarchia wartości młodego pokolenia, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Kochanowicz, A. M. (2019). Eye tracking w diagnozie, terapii i edukacji dzieci z niepełnosprawnością sprzężoną – zarys problematyki. Edukacja Elementarna w Teorii i Praktyce, 4(54), 109-119. https://doi.org/10.35765/eetp.2019.1454.08
Korthagen, F. A. J. (2004). In search of the essence of a good teacher: towards a more holistic approach in teacher education. Teaching and Teacher Education, 20(1), 77-97. https://doi.org/10.1016/j.tate.2003.10.002
Kostyło, P. (2018). Intuicja jako nagroda za wysiłek intelektualny. Karto-Teka Gdańska, 1(2), 76‒87.
Kotarbiński, T. (1987). Technika i humanizm. In P. J. Smoczyński (Ed.), Tadeusz Kotarbiński. Pisma etyczne (pp. 342-349). Ossolineum.
Kotarbiński, T. (2019). Traktat o dobrej robocie. Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
Koudelíková, R., Vaníček, T., Moldříková, E., & Štarha, P. (2026). Eye-tracking informed design of instructional videos: Aligning student and expert attention to improve laboratory tutorials. Journal of Chemical Education, 103(7), 3599-3611. https://doi.org/10.1021/acs.jchemed.6c00078
Kozielecki, J. (1987). Koncepcja transgresyjna człowieka. Analiza psychologiczna. Wydawnictwo PWN.
Kozielecki, J. (1996). Człowiek wielowymiarowy. Wydawnictwo Akademickie Żak.
Kozielecki, J. (2001). Psychotransgresjonizm. Nowy kierunek psychologii. Wydawnictwo Akademickie Żak.
Krejtz, I., & Krejtz, K. (2003). Kontrola procesów uwagi – implikacje dla badań klinicznych/Control of attentional processes: Implications of clinical research. Studia Psychologiczne, 41(1), 13–36.
Kuśpit, M. (2021). Postawa twórcza pracowników organizacji a ich nadzieja na sukces. Kultura i Edukacja, 3(133), 226–242.
Kwiatkowska, H. (2008). Pedeutologia. Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne.
Mantiuk, R., & Bazyluk, B. (2014). Dokładność pomiaru kierunku patrzenia. In S. Grucza, M. Płużyczka, P. Soluch (Eds.), Widziane inaczej. Z polskich badań eyetrackingowych (pp. 9-18). Wydawnictwo Naukowe Instytutu Kulturologii i Lingwistyki Antropocentrycznej.
Mawduk, D., Krejtz, I., Rodziewicz, A., & Krejtz, K. (2015). Jak czytają polskie dzieci. Badania okulograficzne czytania. Studia Psychologiczne, 53(4), 18-36.
Męczkowska, A. (2002). Od świadomości nauczyciela do konstrukcji świata społecznego. Nauczycielskie koncepcje wymagań dydaktycznych a problem rekonstrukcyjnej kompetencji ucznia. Oficyna Wydawnicza Impuls.
Mezirow, J. (1991). Transformative dimensions of adult learning. Jossey-Bass.
Michalski, J. (2021). Horyzonty pedeutologii. Difin.
Modrzejewska-Świgulska, M., & Szmidt, K. J. (Eds.). (2013). Zasoby twórcze człowieka: wprowadzenie do pedagogiki pozytywnej. Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
Nielsen, J., & Pernice, K. (2010). Eye-tracking web usability. New Riders.
Ober, J., Dylak, J., Gryncewicz, W., & Przedpelska-Ober, E. (2009). Sakkadometria – nowe możliwości oceny stanu czynnościowego ośrodkowego układu nerwowego. Nauka, 4, 109–135. https://nauka-pan.pl/index.php/nauka/article/view/356/351
Obrycka, M. (2026). Nanotechnology and eyetracking: ethical challenges in educational research. Journal of Material Sciences and Engineering Technology, 4(1), 1-5. https://doi.org/10.61440/JMSET.2026.v4.105
Obrycka, M., & Zalewska-Meler, A. (2025). Spostrzeganie wzrokowe dziecka przedszkolnego jako złożona funkcja poznawcza. Eyetracking w badaniach pedagogicznych. Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego.
Obuchowski, K. (1985). Adaptacja twórcza. Książka i Wiedza.
Obuchowski, K. (1993). Człowiek intencjonalny. Wydawnictwo PWN.
Obuchowski, K. (1996). Jednostka ludzka. Czasopismo Psychologiczne, 2(1), 47-59.
Ochojski, M. (2024). Nowe technologie – pomoc w edukacji czy zagrożenie? Kultura i Wychowanie, 1(25), 117-128. https://doi.org/10.25312/2083-2923.25_08moc
Pande, P. (2021). Learning and expertise with scientific external representations: An embodied and extended cognition model. Phenomenology and the Cognitive Sciences, 20(3), 463–482. https://doi.org/10.1007/s11097-020-09686-y
Popek, S. (2001). Człowiek jako jednostka twórcza. Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie- Skłodowskiej.
Rau, M. A., Aleven, V., & Rummel, N. (2015). Successful learning with multiple graphical representations and self-explanation prompts. Journal of Educational Psychology, 107(1), 30-46. https://psycnet.apa.org/doi/10.1037/a0037211
Rayner, K, & Pollatsek, A. (1992). Eye movements and scene perception. Canadian Journal of Psychology, 46(3), 342-376. https://doi.org/10.1037/h0084328
Rayner, K. (1998). Eye movements in reading and information processing: 20 years of research. Psychological Bulletin, 124(3), 372–422. https://doi.org/10.1037/0033- 2909.124.3.372
Robinson, K. (2015). Kreatywne szkoły. Oddolna rewolucja, która zmienia edukację. Wydawnictwo Element.
Rojas, J. C., Higuera-Trujillo, J. L., & Vergara, M. (2025). Integrating low-cost eye-trackers to enhance design education: A case study in university course. Sensors, 25(16), 5070. https://doi.org/10.3390/s25165070
Sajdak, A. (2013). Paradygmaty kształcenia studentów i wspierania rozwoju nauczycieli akademickich. Teoretyczne podstawy dydaktyki akademickiej. Impuls.
Schön, D. A. (1983). The reflective practitioner: How professionals think in action. Basic Books.
Selwyn, N. (2021). Education and technology: Key issues and debates. Bloomsbury Publishing.
Shapiro, J. (2020). Nowe cyfrowe dzieciństwo: jak wychowywać dzieci, by radziły sobie w usieciowionym świecie. Mamania.
Siuda, P. (2015). Technologie informacyjno-komunikacyjne jako pomost między światem nauczycieli i uczniów. Spotkanie informacyjne „Jak wspomagać szkoły w pracy z E-podręcznikami?”, Ośrodek Rozwoju Edukacji. 29 czerwca–1 lipca 2015, Raszyn k. Warszawy. https://piotrsiuda.com/wp-content/uploads/2015/01/Piotr_Siuda_TIK_jako_pomost_miedzy_swiatem_uczniow_i_nauczycieli.pdf
Slapničar, M., Ribič, L., & Devetak, I. (2025). Using eye-movements to explain processing triple level of chemical information: Systematic review. Acta Chimica Slovenica, 72 (1), 1–14. https://doi.org/10.17344/acsi.2024.9049
Stolińska, A., & Andrzejewska, M. (2017). Metodologiczne aspekty stosowania techniki eye trackingowej w badaniach edukacyjnych, Przegląd Badań Edukacyjnych, 24(1), 259–276. https://doi.org/10.12775/PBE.2017.015
Strykowski, W., Strykowska, J., & Pielachowski, J. (2007). Kompetencje nauczyciela szkoły współczesnej. Wydawnictwo eMPi2.
Szempruch, J. (2010). Refleksje nad profesjonalizmem nauczyciela. In J. Szempruch & M. Blachnik-Gęsiarz (Eds.), Profesjonalne funkcjonowanie nauczyciela (pp. 181-187). Wydawnictwo Wyższej Szkoły Logistyki.
Szempruch, J. (2013). Pedeutologia. Studium teoretyczno-pragmatyczne. Impuls.
Szkolak, A. (2011). Kompetencje pedagogiczne nauczycieli wczesnej edukacji – relacja z badań własnych. In J. Bonar (Ed.), Nauczyciel wczesnej edukacji. Oczekiwania społeczne i praktyka edukacyjna (pp. 90-103). Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
Szmidt, K. J. (2013). Pedagogika pozytywna: twórczość – zdolności – mądrość zespolone. In K. J. Szmidt, & M. Modrzejewska-Świgulska (Eds.), Zasoby twórcze człowieka. Wprowadzenie do pedagogiki pozytywnej (pp. 14–28). Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
Tchorzewski, A. (2022). Rzecz o kształtowaniu tożsamości zawodowej nauczyciela. Roczniki Pedagogiczne, 14(50), 101-121. https://doi.org/10.18290/rped22141.7
Torraco, R. J. (2005). Writing integrative literature reviews: Guidelines and examples. Human Resource Development Review, 4(3), 356–367. https://doi.org/10.1177/1534484305278283
Tóthová, M., & Rusek, M. (2025). Eye tracking in science education research: Comprehensive literature review. Science & Education, 34, 4583–4626. https://doi.org/10.1007/s11191-025-00644-1
Turska, M. (2016). Ocena funkcjonalna widzenia u dzieci w aspekcie przygotowania do rehabilitacji wzroku. OphthaTherapy, 3(3), 180-184.
Walkiewicz – Krutak, M. (2005). Model programu wspomagania rozwoju widzenia dzieci z zaburzeniami widzenia. Szkoła Specjalna, 2, 126-137.
Wallace M. J. (1995). Training foreign language teachers. Cambridge University Press.
Wienholz, A., Nuhbalaoglu-Ayan, D., Mani, N., Herrmann, A., & Steinbach, M. (2026). Using eye tracking to examine effects of overt localization on referential processing in German sign language sentence processing. Journal of Psycholinguistic Research, 55(92), 1-20.
https://doi.org/10.1007/s10936-026-10283-4
Wróblewska, H. M. (2023). Między potencjałem a (samo)realizacją. Tworzenie i transgresja podmiotowych zasobów. Edukacja, 2(165), 1–15. https://doi.org/10.24131/3724.230210
Wróblewska, H. M. (2022). Kompetencje twórcze w perspektywie pozytywnych zasobów. Podstawy Edukacji. Na jakie ważne dziś pytania szukamy odpowiedzi?, 15, 133–146.
Wróblewska, M. (2015a). Kompetencje twórcze w dorosłości. Wydawnictwo Trans Humana.
Wróblewska, M. (2015b). Creativity in management – correlates symptoms as determinants of success. Ekonomia i Zarządzanie, 7(4), 30–38. https://doi.org/10.12846/j.em.2015.04.04
Wróblewska, M. (2018). Potencjał podmiotowy i kompetencje jako istotne zasoby zapewniające efektywne radzenie sobie w sytuacjach społecznych i zawodowych. In M. Wróblewska, A. Pogorzelska, & S. Nowel (Eds.), Potencjał podmiotowy i kompetencje – w perspektywie rozwoju kariery zawodowej (pp. 8-30). IBUK Libra.
Wrzesniewski, A., & Dutton, J. E. (2001). Crafting a job: Revisioning employees as active crafters of their work. Academy of Management Review, 26(2), 179–201. https://doi.org/10.5465/amr.2001.4378011
Zalewska-Meler, A., & Obrycka, M. (2025). The application of eye-tracking in the evaluation of functional visual perception in preschool children. In 2nd International Scientific Research Congress (pp. 88-105). isrAcademy.
Zhang, W., Clackson, K., Georgieva, S., Santamaria, L., Reindl, V., Noreika, V., Darby, N., Valsdóttir, V., Santhanakrishnan, P., & Leong, V. (2026). Adult-to-infant unidirectional neural coupling mediates selective social learning in infants from the United Kingdom and Singapore. Nature Communications, 17, 1-17. https://doi.org/10.1038/s41467-026-75831-x
Zjaziun, I. A. (2005). Mistrzostwo pedagogiczne. Wydawnictwo Instytutu Technologii Eksploatacji PIB.
Żylińska, M. (2013). Neurodydaktyka. Nauczanie i uczenie się przyjazne mózgowi. Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.
DOI: http://dx.doi.org/10.17951/lrp.2026.45.3.71-88
Date of publication: 2026-09-28 10:44:47
Date of submission: 2026-03-31 08:45:42
Statistics
Indicators
Copyright (c) 2026 Małgorzata Obrycka, Halina Monika Monika Wróblewska
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.