Wschód Europy. Studia humanistyczno-społeczne
„Wschód Europy. Studia humanistyczno-społeczne” jest recenzowanym czasopismem naukowym wydawanym przez Centrum Europy Wschodniej Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej oraz Wydział Politologii i Dziennikarstwa UMCS w Lublinie. Czasopismo publikuje oryginalne wyniki badań poświęcone Europie Środkowej i Wschodniej, podejmując problematykę przemian politycznych, społecznych, historycznych, kulturowych, gospodarczych, komunikacyjnych oraz bezpieczeństwa. Stanowi forum wymiany myśli naukowej badaczy reprezentujących krajowe i zagraniczne ośrodki akademickie. Na łamach czasopisma publikowane są artykuły naukowe, artykuły przeglądowe, studia i analizy, materiały źródłowe, recenzje oraz sprawozdania naukowe. Wszystkie teksty podlegają procedurze podwójnie anonimowej recenzji (double-blind peer review). Czasopismo ukazuje się w otwartym dostępie i publikuje teksty w języku polskim, angielskim oraz innych językach zgodnych z profilem naukowym czasopisma. Strona internetowa czasopisma dostępna jest również w języku angielskim, a wszystkie artykuły zawierają tytuł, abstrakt oraz słowa kluczowe w języku angielskim, co zwiększa ich międzynarodową widoczność i ułatwia indeksowanie w światowych bazach naukowych. Od 2021 roku czasopismo ukazuje się tylko w wersji elektronicznej. Punkty MEiN: 40 ISSN: 2450-4866 e-ISSN: 2719-7778
Pełny tekst licencji tutaj.
Prawa autorskie (c) 2026 Agnieszka Muchowska http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Europejski system bezpieczeństwa po zakończeniu wojny rosyjsko-ukraińskiej w koncepcjach politycznych Prawa i Sprawiedliwości oraz Platformy Obywatelskiej
Celem artykułu jest przedstawienie koncepcji politycznych Prawa i Sprawiedliwości oraz Platformy Obywatelskiej odnoszących się do sposobów jak najszybszego zakończenia wojny rosyjsko--ukraińskiej oraz prezentujących nowy system bezpieczeństwa europejskiego po zakończenia działań zbrojnych. Na potrzeby artykułu zostały sformułowane dwie hipotezy badawcze: 1) oba ugrupowania zgadzają się w kwestii konieczności jak najszybszego pokonania Rosji i ustanowienia międzynarodo wego systemu bezpieczeństwa, chroniącego państwa Europy przed kolejnymi zbrojnymi napaściami; 2) obie partie różnią się czasem w kwestii szczegółowych rozwiązań, dotyczących struktury tego systemu. Postawiono następujące pytania badawcze: 1) jak obie partie oceniają konflikt zbrojny? 2) jakie widzą możliwości najszybszego zakończenia działań zbrojnych? 3) jakie środki działania należy ich zdaniem podjąć, aby zapobiec kolejnym agresjom na obszarze europejskim? 4) jaka powinna być rola Polski w przyszłym systemie bezpieczeństwa? Wśród metod badawczych posłużono się analizą świadectw myśli politycznej, na podstawie których zebrano materiał do badania, analizą systemową, za pomocą której odtworzono proponowany przez oba stronnictwa system bezpieczeństwa europejskiego, a także metodą porównawczą, za pomocą której wykazano podobieństwa i różnice między koncepcjami poli tycznymi PiS i PO. Zdaniem Prawa i Sprawiedliwości oraz Platformy Obywatelskiej nowy system bezpieczeństwa europej skiego po zakończeniu wojny rosyjsko-ukraińskiej miałby zagwarantować pokój i bezpieczeństwo na kontynencie poprzez wyeliminowanie lub ograniczenie do minimum możliwości zbrojnej agresji i na ruszania integralności terytorialnej, suwerenności czy też niepodległości któregokolwiek z państw. Po winien opierać się na współpracy dwóch organizacji międzynarodowych – NATO i UE. Pierwsza z nich dzięki potędze militarnej miała za zadanie chronić państwa Europy przed jakąkolwiek agresją zbrojną z zewnątrz. Drugą natomiast, dysponującą rozwiniętą gospodarką, uznawano za jedyny podmiot gotowy pomóc państwom europejskim w podnoszeniu ich poziomu cywilizacyjnego oraz dobrobytu obywateli. O ile ogólne zasady i cele europejskiego systemu bezpieczeństwa są bardzo podobne, a nawet tożsame między PiS i PO, to w kwestiach szczegółowych widać między nimi różnice. Można wskazać w pierwszej kolejności na stosunek do Unii Europejskiej i jej pożądaną wizję: organizacji międzynarodowej czy po nadnarodowej, związku państw suwerennych czy organizacji federalnej. Drugą płaszczyzną konfliktu jest relacja NATO–UE w systemie bezpieczeństwa. Według jednej z koncepcji to Sojusz powinien mieć mono pol na używanie sił zbrojnych dla odstraszania agresorów i walki z nimi, a rolą Unii pozostawało wsparcie ekonomiczne i technologiczne. Druga koncepcja natomiast zakładała zwiększenie roli Unii w zapewnieniu bezpieczeństwa w Europie poprzez stworzenie odrębnych od NATO jednostek wojskowych.
Prawa autorskie (c) 2026 Tomasz Koziełło http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Instrumentalizacja okupacji: strategiczne wykorzystanie kontroli terytorialnej przez Rosję na Ukrainie
Niniejsze badanie analizuje ewolucję rosyjskich strategii okupacji terytorialnej w Ukrainie, ukazując, w jaki sposób okupacja przekształciła się z tradycyjnego instrumentu ekspansji terytorialnej w zaawansowane narzędzie strategicznego przymusu we współczesnej polityce mocarstwowej. Wy korzystując jakościową metodologię studium przypadku, obejmującą analizę dokumentów, śledzenie procesów historycznych oraz syntezę ram teoretycznych, badanie integruje teorię realizmu ofensywne go, teorię dyplomacji przymusu oraz koncepcję kultury strategicznej w celu analizy rosyjskich strategii okupacyjnych w latach 2014–2025. Analiza wskazuje, że Rosja wypracowała złożone podejście do instrumentalizacji okupacji terytorialnej, wykraczające poza zwykłe przejęcie terytorium. Strategia ta funkcjonuje poprzez trzy mechanizmy: 1) maksymalizację względnej potęgi poprzez wykorzystanie strategicznej dźwigni zamiast bezpośrednich korzyści terytorialnych, 2) traktowanie okupacji jako instrumentu dyplomacji przymusu oraz 3) wdraża nie hybrydowych mechanizmów kontroli łączących sowieckie praktyki zarządzania ludnością z nowo czesnymi narzędziami wojny informacyjnej. Badanie ukazuje, w jaki sposób mechanizmy te zbiorczo podważają suwerenność Ukrainy, jednocze śnie kwestionując tradycyjne ramy rozwiązywania konfliktów. Opracowanie to przedstawia pierwszą kompleksową ramę teoretyczną umożliwiającą analizę okupacji terytorialnej jako narzędzia strategicz nego we współczesnej rywalizacji mocarstwowej, wnosząc wkład do teorii stosunków międzynarodo wych poprzez rekonceptualizację okupacji poza tradycyjnymi paradygmatami kontroli terytorialnej oraz oferując praktyczne wskazówki dotyczące tworzenia skuteczniejszych mechanizmów bezpieczeństwa międzynarodowego.
Prawa autorskie (c) 2026 Habib Badawi http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Rola rosyjskich mediów w politycznej destabilizacji państw Europy Wschodniej w kontekście wojny rosyjsko-ukraińskiej
Wykorzystywanie informacji jako narzędzia władzy zarówno w rosyjskiej polityce zagranicznej, jak i wewnętrznej nie jest zjawiskiem nowym. Jednak zakres oraz skuteczność tych działań rosną z roku na rok. Stany Zjednoczone oraz Unia Europejska dopiero w ostatnich latach uznały znaczący i często ukryty wpływ rosyjskich mediów oraz propagandy na nastroje społeczne, w tym na procesy wyborcze oraz funkcjonowanie instytucji państwowych. Państwa zachodnie dostrzegły, że rosyjska dezinformacja wywiera istotny wpływ na Stany Zjednoczone i ich europejskich sojuszników, zwłaszcza w Polsce, państwach bałtyckich oraz na Ukrainie. Co więcej, w przeciwieństwie do propagandy radzieckiej, współczesne metody rosyjskiej wojny informacyjnej nie promują agendy Kremla w sposób otwarty i jednoznaczny. Zamiast tego dążą do dezorientowania, manipulowania oraz odwracania uwagi obywateli od poparcia dla Unii Europejskiej i wsparcia udzielanego Ukrainie. Rosja podejmuje działania mające na celu osłabienie poparcia dla wartości europejskich, wywołując niepewność i podziały wśród europejskich sojuszników, co służy wzmocnieniu jej pozycji. W tym celu wykorzystywane są kwestie etniczne, językowe, kulturowe, historyczne oraz społeczne. Najnowsze doświadczenia pokazują, że rosyjska propaganda w Europie stanowi istotny element jej hybrydowego podejścia do realizacji celów politycznych. Chociaż kryzys ukraiński zwrócił uwagę Zachodu na znaczenie i rzeczywistą skalę rosyjskiej kampanii informacyjnej, praktyka wykorzystywania przez Kreml dezinformacji ma znacznie dłuższą historię. Rosja w sposób celowy i systematyczny zaplanowała swoją kampanię informacyjną wobec Ukrainy. Było to możliwe dzięki rozszerzeniu obecności w przestrzeni informacyjnej oraz poprzez angażowanie i finansowe wspieranie wybranych polityków, urzędników państwowych i osób publicznych zgodnie z przyjętymi celami strategicznymi.
Prawa autorskie (c) 2026 Pavlo Katerynchuk http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Ukraiński Kościół Prawosławny Patriarchatu Moskiewskiego jako instrument rosyjskiego wpływu i propagandy w społeczeństwie ukraińskim podczas pełnoskalowej wojny rosyjsko-ukraińskiej
Podczas wojny rosyjsko-ukraińskiej 2014 r., a zwłaszcza po pełnoskalowej inwazji 24 lutego 2022 r. Ukraiński Kościół Prawosławny Patriarchatu Moskiewskiego (UKP PM) stał się skutecznym narzędziem machiny propagandowej Federacji Rosyjskiej, której celem jest propagowanie rosyjskich narracji, ideologii „ruskiego miru” o jedności „świętej Rusi”, wspólnego dziedzictwa historycznego oraz kulturowego „trzech bratnich narodów”. Zaprzeczanie prawu Ukraińców i państwa ukraińskiego do samodzielnego, niezależnego Kościoła prawosławnego. Jednym z największych wyzwań dla bezpieczeństwa narodowego państwa oraz jego suwerenności informacyjnej jest wewnętrzne napięcie w społeczeństwie ukraińskim, zaostrzenie sprzeczności między wspólnotami religijnymi, które są generowane przez propagandę oraz działalność UKP PM na korzyść wroga. W swoich publicznych oświadczeniach przywódcy kościelni coraz częściej kwestionują suwerenność Ukrainy oraz jej istnienie jako niezależnego podmiotu prawa międzynarodowego, a także tę wysoką cenę, jaką Ukraina płaci za obronę swojej integralności i niepodległości, tracąc życie swoich obrońców. Tylko poprzez zdecydowane działania odpowiednich organów państwowych, pociąganie duchowieństwa UKP PM do odpowiedzialności za tego typu antypaństwową działalność, wypracowanie naprawdę skutecznych mechanizmów przejśćia parafii Patriarchatu Moskiewskiego Prawosławnemu Kościołowi Ukrainy, można osłabić wpływ tej „piątej kolumny” na społeczeństwo ukraińskie.
Prawa autorskie (c) 2026 Oksana Zvozdetska http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Legitymizacja poprzez paranoję: jak narracje o zamachach kształtują współczesną historię polityczną Serbii Vučicia
W artykule zbadano rolę paranoi politycznej w strategiach rządzenia, wykorzystując Serbię pod rządami prezydenta Aleksandara Vučicia jako studium przypadku. Opierając się na para noicznym stylu Richarda Hofstadtera w polityce, artykuł bada, w jaki sposób domniemane próby za machu na Vučicia – pomimo braku dowodów – zostały wykorzystane jako narzędzie do uzasadnienia zwiększonej kontroli państwa, zdyskredytowania sił opozycyjnych i konsolidacji władzy. Analizując do niesienia medialne, przemówienia polityczne i precedensy historyczne, badanie to sytuuje taktykę Vuči cia w szerszym historycznym trendzie przywódców, którzy manipulują narracjami kryzysowymi w celu utrzymania autorytetu. W artykule prześledzono również, w jaki sposób podobne strategie były stosowane w różnych kontekstach historycznych, w tym w erze McCarthy’ego w Stanach Zjednoczonych, czystkach w Związku Radzieckim i obciążonych spiskami kulturach politycznych w postkomunistycz nej Europie Wschodniej. Twierdzi, że wykorzystanie przez Vučicia narracji o zabójstwach odzwierciedla celową strategię polityczną mającą na celu wzmocnienie mentalności oblężonej twierdzy wśród jego zwolenników i przedstawienie siebie jako niezastąpionego przywódcy Serbii.
Prawa autorskie (c) 2026 Srđan Mladenov Jovanović http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Ruch moskalofilski jako instrument sowieckiego wpływu na sytuację społeczno-polityczną w Zachodniej Ukrainie w latach 20. XX wieku
Artykuł przedstawia kompleksową analizę sposobu, w jaki sowieckie struktury dyplomatyczne instrumentalizowały segment ruchu moskalofilskiego w Galicji Wschodniej w celu utworzenia lewicowo-radykalnej partii „Sel-Rob” jako legalnej bazy politycznej dla działalności wywrotowej w Europie Zachodniej. Oddziaływanie to było skierowane zarówno przeciwko instytucjom państwa polskiego, jak i przeciwko różnym nurtom ideologicznym ukraińskiego ruchu narodowego. Odwołując się do zasad obiektywizmu, historyzmu, wiarygodności, rygoru naukowego oraz pluralizmu metodologicznego, w opracowaniu zidentyfikowano określoną gałąź ruchu moskalofilskiego jako instrument sowieckiej strategii geopolitycznej w Polsce międzywojennej. Poddano analizie podstawy ideologiczne, platformę polityczną oraz strukturę organizacyjną tego środowiska jako fundament utworzenia „Sel-Robu” — partii powstałej w wyniku połączenia lewicowej „Narodnej Woli” oraz „Związku Chłopskiego” pod nadzorem sowieckich dyplomatów w Warszawie. W artykule wprowadzono do obiegu naukowego wcześniej niepublikowane materiały archiwalne z Centralnego Państwowego Archiwum Organizacji Społecznych Ukrainy, Centralnego Państwowego Archiwum Historycznego Ukrainy we Lwowie oraz Państwowego Archiwum Obwodu Lwowskiego. Ramy historiograficzne opracowania obejmują zarówno prace ogólne współczesnej historiografii ukraińskiej, jak i specjalistyczne badania O. Własiuka, R. Husaka, L. Matiuszko, W. Miśki, M. Pyriha oraz I. Soliara. Dotychczas jednak specyficzna rola elementu moskalofilskiego w strukturach „Narodnej Woli” oraz jego koordynacja przez sowieckich dyplomatów pozostawały w dużej mierze niedostatecznie zbadane. Niniejsze studium wypełnia tę lukę badawczą, sytuując analizowane zjawisko w szerszym kontekście historycznym hybrydowych metod stosowanych przez Rosję Sowiecką, ZSRR, a później Federację Rosyjską w celu osłabienia ukraińskiego ruchu narodowego, szczególnie w Galicji Wschodniej i szerzej — w Europie Wschodniej w okresie międzywojennym. Nowatorstwo artykułu polega na identyfikacji i analizie dotąd słabo rozpoznanego mechanizmu sowieckiego oddziaływania, polegającego na tworzeniu i wspieraniu legalnej, skrajnie lewicowej formacji politycznej jako narzędzia destabilizacji sytuacji społeczno-politycznej w Europie Wschodniej w latach dwudziestych XX wieku.
Prawa autorskie (c) 2026 Vitaliy Makar, Andrii Shchehlov http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Prawne aspekty ochrony cmentarzy żydowskich – studium przypadku cmentarza w Mielniku nad Bugiem
Celem artykułu jest przedstawienie historii oraz aktualnej sytuacji prawnej cmentarzy ży dowskich w Polsce. Autorka omawia najczęściej stosowane instrumenty ochrony tych obiektów, wska zując jednocześnie na ograniczenia i trudności związane z ich praktycznym funkcjonowaniem. Dla zobrazowania omawianych zagadnień autorka prezentuje studium przypadku cmentarza żydowskiego w Mielniku nad Bugiem (województwo podlaskie, powiat siemiatycki), którym obecnie się zajmuje za równo w wymiarze badawczym, jak i ochronnym. Historia jego destrukcji, obejmująca okres II wojny światowej oraz lata powojenne, ma charakter reprezentatywny i wpisuje się w szerszy kontekst losów tego typu zabytków na terenie Polski.
Prawa autorskie (c) 2026 Monika Maria Nestorowicz http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
„Pan Haratowicz zamordowany w Warszawie”. Zamach na prezydenta Gabriela Narutowicza w prasie francuskiej
Zabójstwo prezydenta Gabriela Narutowicza było dla społeczeństwa II Rzeczpospolitej ogromnym szokiem oraz doświadczeniem, które doprowadziło do kryzysu społeczno-politycznego. Autor postanowił treścią rozważań artykułu uczynić analizę przekazu medialnego opiniotwórczych cza sopism francuskich ukazujących się w bezpośredniej bliskości grudnia 1922 roku. Celem tekstu było zdefiniowanie podejścia do omawianych tematów prasy zagranicznej na przykładzie prasy francuskiej. Czy przedstawiały one zwykle przebieg wyborów na stanowisko prezydenta RP? A może zamieszczały szczegółowy opis zamachu oraz widmo poważnego kryzysu społeczno-politycznego, który miał być następstwem obu wydarzeń? Czy może dla francuskiego społeczeństwa kwestia zamachu na prezydenta odległego kraju było kwestią drugorzędną?
Prawa autorskie (c) 2026 Sebastian Marek Graniczkowski http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Sprawozdanie z działalności Centrum Europy Wschodniej UMCS za okres 1 stycznia 2024–31 grudnia 2025
Prawa autorskie (c) 2026 Walenty Baluk http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Dziedzictwo polskiego ruchu ludowego wobec współczesnych wyzwań bezpieczeństwa. Sprawozdanie z Ogólnopolskiej Konferencji Naukowej „Wizje i Realia. Bezpieczeństwo w myśli politycznej polskiego ruchu ludowego w 130. rocznicę powstania”, Wydział Politologii i Dziennikarstwa UMCS w Lublinie, 24 października 2025 roku
Sprawozdanie z Ogólnopolskiej Konferencji Naukowej „Wizje i Realia. Bezpieczeństwo w myśli politycznej polskiego ruchu ludowego w 130. rocznicę powstania”, Wydział Politologii i Dziennikarstwa UMCS w Lublinie, 24 października 2025 roku
Prawa autorskie (c) 2026 Eleonora Kirwiel, Ewelina Podgajna http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Między historią a bezpieczeństwem: polsko-łotewski dialog naukowy. Sprawozdanie z międzynarodowej konferencji naukowej pt. „Polska i Łotwa w XX i XXI wieku: równoległe drogi, różne doświadczenia. Historia – polityka – bezpieczeństwo”, Wydział Politologii i Dziennikarstwa UMCS w Lublinie, 8 grudnia 2025 roku
Sprawozdanie z międzynarodowej konferencji naukowej pt. „Polska i Łotwa w XX i XXI wieku: równoległe drogi, różne doświadczenia. Historia – polityka – bezpieczeństwo”, Wydział Politologii i Dziennikarstwa UMCS w Lublinie, 8 grudnia 2025 roku