Między metaforą a protokołem. Uwagi o „pierwszym języku” w eseju Ryszarda Horodeckiego

Krzysztof Sienicki

Streszczenie w języku polskim


W artykule analizie poddano pojęcie języka w eseju Ryszarda Horodeckiego jako metaforę, informację i formalizm mechaniki kwantowej. Problem dotyczy przejścia od holizmu teorii do wspólnotowości komunikacji. Zastosowana analiza metodologiczno-pojęciowa porządkuje materiał tekstowy autora i porównuje poziomy formalizmu, interpretacji oraz metafory. Wynik wskazuje, że bardziej obiecujący niż jeden język jest protokół przekładu między dyscyplinami. Wniosek jest taki, że wspólnota rozmowy wymaga norm tłumaczenia, a nie samej metafory.


Słowa kluczowe


język; metafora; informacja; mechanika kwantowa; przekład

Pełny tekst:

PDF

Bibliografia


Androsiuk, J., Kułak, L., Sienicki, K. (1993). Neural Network Solution of the Schrödinger Equation for a Two-Dimensional Harmonic Oscillator. Chemical Physics, 173(3), 377–383. DOI: 10.1016/0301-0104(93)80153-Z.

Bachipedia (2018). Jesu, meine Freude, https://www.bachipedia.org/en/works/bwv-227-jesu-meine-freude (dostęp: 18.08.2026).

Bachvereniging (2017). Komm, Jesu, komm, https://www.bachvereniging.nl/en/bwv/bwv-229 (dostęp: 18.08.2026).

Barnum, H., Caves, C.M., Fuchs, C.A., Jozsa, R., Schumacher, B. (1996). Noncommuting Mixed States Cannot Be Broadcast. Physical Review Letters, 76, 2818–2821. DOI: 10.1103/PhysRevLett.76.2818.

Barrett, J. (2002). Nonsequential Positive-Operator-Valued Measurements on Entangled Mixed States Do Not Always Violate Bell Inequalities. Physical Review A, 65(4). DOI: 10.1103/PhysRevA.65.042302.

Bell, J.S. (1964). On the Einstein Podolsky Rosen Paradox. Physics, 1, 195–200.

Borel, É. (1909). Les probabilités dénombrables et leurs applications arithmétiques. Rendiconti del Circolo Matematico di Palermo, 27, 247–271.

Brunner, N., Cavalcanti, D., Pironio, S., Scarani, V., Wehner, S. (2014). Bell Nonlocality. Reviews of Modern Physics, 86(2), 419–478. DOI: 10.1103/RevModPhys.86.419.

Chiribella, G., D’Ariano, G.M., Perinotti, P. (2011). Informational Derivation of Quantum Theory. Physical Review A, 84(1). DOI: 10.1103/PhysRevA.84.012311.

Clifton, R., Bub, J., Halvorson, H. (2003). Characterizing Quantum Theory in Terms of Information-Theoretic Constraints. Foundations of Physics, 33(11), 1561–1591. DOI: 10.1023/A:1026056716397.

Dennett, D.C. (1987). The Intentional Stance. Cambridge: MIT Press.

Dretske, F.I. (1981). Knowledge and the Flow of Information. Cambridge: MIT Press.

Einstein, A., Podolsky, B., Rosen, N. (1935). Can Quantum-Mechanical Description of Physical Reality Be Considered Complete? Physical Review, 47(10), 777–780. DOI: 10.1103/PhysRev.47.777.

Encyclopaedia Britannica (2026). Möbius strip, https://www.britannica.com/science/Mobius-strip (dostęp: 18.08.2026).

Floridi, L. (2011). The Philosophy of Information. Oxford: Oxford University Press.

Galison, P. (1999). Trading Zone: Coordinating Action and Belief. W: M. Biagioli (Ed.), The Science Studies Reader (s. 137–160). New York: Routledge.

Gödel, K. (1931). Über formal unentscheidbare Sätze der Principia Mathematica und verwandter Systeme I. Monatshefte für Mathematik und Physik, 38, 173–198.

Hardy, L. (2001). Quantum Theory from Five Reasonable Axioms [Preprint]. arXiv. DOI: 10.48550/arXiv.quant-ph/0101012.

Hauser, M.D., Chomsky, N., Fitch, W.T. (2002). The Faculty of Language: What Is It, Who Has It, and How Did It Evolve? Science, 298(5598), 1569–1579.

Heller, M. (1974). Modlitwa o unitarną teorię pola. Znak, (240), 834–835.

Heller, M., Życiński, J., Michalik, A. (red.). (2010). Matematyczność przyrody. Kraków: Petrus.

Horodecki, R. (2023). W poszukiwaniu „pierwszego”, wspólnotowego języka. Refleksje fizyka. Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, Sectio N – Educatio Nova, 8, 187–196. DOI: 10.17951/en.2023.8.187-196.

Ingarden, R.S., Kossakowski, A., Ohya, M. (1997). Information Dynamics and Open Systems: Classical and Quantum Approach. Dordrecht: Springer.

Jaffe, A. (2005). Introduction to Quantum Field Theory, https://www.arthurjaffe.com/Assets/pdf/IntroQFT.pdf (dostęp: 18.08.2026).

Kułak, L., Sienicki, K., Bojarski, C. (1994). Neural Network Support of the Monte Carlo Method. Chemical Physics Letters, 223(1–2), 19–22. DOI: 10.1016/0009-2614(94)00411-0.

Lakoff, G., Johnson, M. (1980). Metaphors We Live By. Chicago: University of Chicago Press.

Landauer, R. (1991). Information Is Physical. Physics Today, 44(5), 23–29. DOI: 10.1063/1.881299.

Lean FRO (2026a). Lean 4.32.1 (2026-07-22). Release notes, https://lean-lang.org/doc/reference/latest/releases/v4.32.1 (dostęp: 27.08.2026).

Lean FRO (2026b). Lean 4.32.2 (2026-07-28). Release notes, https://lean-lang.org/doc/reference/latest/releases/v4.32.2 (dostęp: 27.08.2026).

Lem, S. (1968a). Filozofia przypadku. Literatura w świetle empirii. Kraków: Wydawnictwo Literackie.

Lem, S. (1968b). Głos Pana. Warszawa: Czytelnik.

Longino, H.E. (1990). Science as Social Knowledge: Values and Objectivity in Scientific Inquiry. Princeton: Princeton University Press.

Moura, L. de, Ullrich, S. (2021). The Lean 4 Theorem Prover and Programming Language. W: A. Platzer, G. Sutcliffe (Eds.), Automated Deduction – CADE 28. Lecture Notes in Computer Science (vol. 12699; s. 625–635). Cham: Springer. DOI: 10.1007/978-3-030-79876-5_37.

Neumann, J. von (1955). Mathematical Foundations of Quantum Mechanics. Princeton: Princeton University Press.

OpenAI (2026a). Ten Advances in Mathematics and Theoretical Computer Science, https://openai.com/index/ten-advances-in-mathematics (dostęp: 27.08.2026).

OpenAI (2026b). Ten-Proofs: Lean Certificates Accompanying Proofs in Mathematics and Theoretical Computer Science, https://github.com/openai/ten-proofs (dostęp: 27.08.2026).

Phillips, T. (2016). Bach and the Musical Möbius Strip, https://plus.maths.org/topology-music-m-bius-strip (dostęp: 18.08.2026).

Popper, K. (1959). The Logic of Scientific Discovery. London: Hutchinson.

Preskill, J. (2004). Lecture Notes for Ph219/CS219: Quantum Information and Computation. Pasadena: California Institute of Technology.

Ryle, G. (1949). The Concept of Mind. London: Hutchinson.

Schrödinger, E. (1935). Discussion of Probability Relations between Separated Systems. Proceedings of the Cambridge Philosophical Society, 31(4), 555–563. DOI: 10.1017/S0305004100013554.

Shannon, C.E. (1948). A Mathematical Theory of Communication. Bell System Technical Journal, 27(3), 379–423. DOI: 10.1002/j.1538-7305.1948.tb01338.x.

Sienicki, K. (2024). Comment on the Paper Titled “The Origin of Quantum Mechanical Statistics: Insights from Research on Human Language” [Preprint]. DOI: 10.20944/preprints202411.2377.v1.

Sienicki, K. (2026). Comment on arXiv:2511.21731v1: Identifying Quantum Structure in AI Language: Evidence for Evolutionary Convergence of Human and Artificial Cognition [Preprint]. DOI: 10.48550/arXiv.2601.06104.

Sienicki, K., Sienicki, M. (w przygotowaniu). A Unified Mathematical Theory of the Emergence of Grammar.

Sienicki, K., Sienicki, M. (2026, w druku). From Mairí-1 to Mairí-3: A Pirahã-Inspired Minimal Language Family and a Quantitative Notion of Recursion Distance. DOI: 10.5281/zenodo.22055507.

Sienicki, M., Sienicki, K. (2025a). EPR Revisited: Context-Indexed Elements of Reality and Operational Completeness [Preprint]. DOI: 10.48550/arXiv.2511.01930.

Sienicki, M., Sienicki, K. (2025b). Representations, Not Revolutions: Czachor’s Calculus and Bell’s Theorem. Acta Physica Polonica A, 148(4).

Sienicki, M., Sienicki, K. (2025c). Revised Comment on the Paper Titled “The Origin of Quantum Mechanical Statistics: Insights from Research on Human Language” [Preprint]. DOI: 10.48550/arXiv.2512.07881.

Sienicki, M., Sienicki, K. (2026a). Auditing an AI-Generated Mathematical Proof: A Correction to a Greedy Conditioning Lemma in Quantum Parallel Repetition. DOI: 10.48550/arXiv.2608.14673.

Sienicki, M., Sienicki, K. (2026b, w druku). Auditing OpenAI-Generated Mathematical Proofs: Human Review and the Economics of Verification: A Perspective from August 2026.

Sienicki, M., Sienicki, K. (2026c). The New Tractatus Program: Quantum Mechanics, Anti-Totalitarian Ontology, and Consciousness. DOI: 10.48550/arXiv.2607.09819.

Sienicki, M., Sienicki, K. (2026d). Tractatus de Conscientia: A Tractatus-Style Sketch Toward a Modern, Physically Operational Theory of Consciousness [Preprint]. DOI: 10.48550/arXiv.2601.01070.

Snow, C.P. (1959). The Two Cultures and the Scientific Revolution. Cambridge: Cambridge University Press.

Star, S.L., Griesemer, J.R. (1989). Institutional Ecology, “Translations” and Boundary Objects: Amateurs and Professionals in Berkeley’s Museum of Vertebrate Zoology, 1907–1939. Social Studies of Science, 19(3), 387–420. DOI: 10.1177/030631289019003001.

Tegmark, M. (2008). The Mathematical Universe. Foundations of Physics, 38(2), 101–150. DOI: 10.1007/s10701-007-9186-9.

The mathlib Community (2020). The Lean Mathematical Library. W: Proceedings of the 9th ACM SIGPLAN International Conference on Certified Programs and Proofs (CPP 2020). DOI: 10.48550/arXiv.1910.09336.

The Physlib Community (2024). Physlib: The Lean Physics Library. Open-source Lean 4 repository, https://github.com/leanprover-community/physlib (dostęp: 27.08.2026).

Timpson, C.G. (2013). Quantum Information Theory and the Foundations of Quantum Mechanics. Oxford: Oxford University Press.

Tooby-Smith, J. (2025). HepLean: Digitalising High Energy Physics. Computer Physics Communications, 308. DOI: 10.1016/j.cpc.2024.109457.

Weisstein, E.W. (2026). Möbius Strip, https://mathworld.wolfram.com/MoebiusStrip.html (dostęp: 18.08.2026).

Werner, R.F. (1989). Quantum States with Einstein–Podolsky–Rosen Correlations Admitting a Hidden-Variable Model. Physical Review A, 40(8), 4277–4281. DOI: 10.1103/PhysRevA.40.4277.

Wigner, E.P. (1960). The Unreasonable Effectiveness of Mathematics in the Natural Sciences. Communications on Pure and Applied Mathematics, 13(1), 1–14.

Wikipedia (2026a). Jesu, meine Freude, BWV 227, https://en.wikipedia.org/wiki/Jesu%2C_meine_Freude%2C_BWV_227 (dostęp: 18.08.2026).

Wikipedia (2026b). Komm, Jesu, komm, BWV 229, https://en.wikipedia.org/wiki/Komm%2C_Jesu%2C_komm%2C_BWV_229 (dostęp: 18.08.2026).

Wootters, W.K., Zurek, W.H. (1982). A Single Quantum Cannot Be Cloned. Nature, 299, 802–803. DOI: 10.1038/299802a0.




DOI: http://dx.doi.org/10.17951/en.2026.11.365-394
Data publikacji: 2026-10-22 09:21:50
Data złożenia artykułu: 2026-02-09 06:12:47


Statystyki


Widoczność abstraktów - 0
Pobrania artykułów (od 2020-06-17) - PDF - 0

Wskaźniki



Odwołania zewnętrzne

  • Brak odwołań zewnętrznych


Prawa autorskie (c) 2026 Annales Universitatis Mariae Curie-Sklodowska, sectio N – Educatio Nova

Creative Commons License
Powyższa praca jest udostępniana na lcencji Creative Commons Attribution 4.0 International License.