Ukryj
Pokaż wszystkie
Wyślij tekst przez e-mail Zaburzenia spowodowane zachowaniami nałogowymi w ICD-11: od kryteriów diagnostycznych do feed-scrollingu jako nowego zachowania nałogowego online – wskazówki do pracy klinicznej. Cz. 1
Streszczenie w języku polskim
Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób ICD-11 proponuje ramę opisu zaburzeń spowo dowanych zachowaniami nałogowymi, która pozwala odróżniać samo wysokie zaangażowa nie w dane zachowanie od wzorca mogącego mieć znaczenie kliniczne. Punktem wyjścia są trzy obszary opisujące rdzeń zachowania nałogowego: osłabienie kontroli nad zachowaniem, rosnący priorytet nadawany zachowaniu kosztem innych aktywności oraz kontynuowanie lub eskalacja mimo negatywnych konsekwencji. Artykuł porządkuje kliniczne rozumienie tych kry teriów i pokazuje, jak mogą być one stosowane do analizy feed-scrollingu, rozumianego nie jako odrębna jednostka diagnostyczna, lecz jako konstrukt analityczny opisujący nawykowe pozostawanie w strumieniu kolejnych treści cyfrowych, takich jak posty, zdjęcia, krótkie filmy, wiadomości czy oferty zakupowe. W pierwszej części omówiono logikę klasyfikacyjną ICD-11 w odniesieniu do zaburzeń spowodowanych zachowaniami nałogowymi, przedstawiono miej sce tzw. innych zachowań w obrębie tej kategorii oraz opisano trzy procesy rdzeniowe na przy kładzie przewijania treści online. Tekst akcentuje potrzebę ostrożności diagnostycznej i unika nia prostego utożsamiania częstego korzystania z technologii cyfrowych z obrazem zaburzenia. Druga część artykułu poświęcona jest kryterium istotnego upośledzenia funkcjonowania jako progowi klinicznej istotności oraz praktycznym zasadom różnicowania wysokiego zaangażo wania od obrazu zaburzenia.
Słowa kluczowe
Pełny tekst:
PDFBibliografia
Alimoradi, Z., Lin, C.-Y., Broström, A., Bülow, P.H., Bajalan, Z., Griffiths, M.D. i in. (2019). Internet Addiction and Sleep Problems: A Systematic Review and Meta-Analysis. Sleep Medicine Reviews, 47, 51–61. DOI: 10.1016/j.smrv.2019.06.004.
Andreassen, C.S., Torsheim, T., Brunborg, G.S., Pallesen, S. (2012). Development of a Facebook Addiction Scale. Psychological Reports, 110(2), 501–517. DOI: 10.2466/02.09.18.PR0.110.2.501-517.
Billieux, J., King, D.L., Higuchi, S., Achab, S., Bowden-Jones, H., Hao, W. i in. (2017). Functional Impairment Matters in the Screening and Diagnosis of Gaming Disorder. Journal of Behavioral Addictions, 6(3), 285–289. DOI: 10.1556/2006.6.2017.036.
Brand, M., Rumpf, H.J., Demetrovics, Z., Müller, A., Stark, R., King, D.L. i in. (2022). Which Conditions Should Be Considered as Disorders in the International Classification of Diseases (ICD-11) Designation of ‘Other Specified Disorders Due to Addictive Behaviors’? Journal of Behavioral Addictions, 11(2), 150–159. DOI: 10.1556/2006.2020.00035.
Brand, M., Wegmann, E., Stark, R., Müller, A., Wölfling, K., Robbins, T.W. i in. (2019). The Interaction of Person-Affect-Cognition-Execution (I-PACE) Model for Addictive Behaviors: Update, Generalization to Addictive Behaviors Beyond Internet-Use Disorders, and Specification of the Process Character of Addictive Behaviors. Neuroscience and Biobehavioral Reviews, 104, 1–10. DOI: 10.1016/j.neubiorev.2019.06.032.
Busch, P.A., McCarthy, S. (2021). Antecedents and Consequences of problematic Smartphone Use: A Systematic Literature Review of an Emerging Research Area. Computers in Human Behavior, 114, 106414. DOI: 10.1016/j.chb.2020.106414.
de Segovia Vicente, D., Van Gaeveren, K., Murphy, S.L., Vanden Abeele, M.M.P. (2024). Does Mindless Scrolling Hamper Well-Being? Combining ESM and Log-Data to Examine the Link Between Mindless Scrolling, Goal Conflict, Guilt, and Daily Well-Being. Journal of Computer-Mediated Communication, 29(1), zmad056. DOI: 10.1093/jcmc/zmad056.
Elhai, J.D., Dvorak, R.D., Levine, J.C., Hall, B.J. (2017). Problematic Smartphone Use: A Conceptual Overview and Systematic Review of Relations with Anxiety and Depression Psychopathology. Journal of Affective Disorders, 207, 251–259. DOI: 10.1016/j.jad.2016.08.030.
Everitt, B.J., Robbins, T.W. (2016). Drug Addiction: Updating Actions to Habits to Compulsions Ten Years On. Annual Review of Psychology, 67, 23–50. DOI: 10.1146/annurev-psych-122414-033457.
Gullo, M.J., Wood, A.P., Saunders, J.B. (2022). Criteria for the Establishment of a New Behavioural Addiction: Commentary to the Debate: ‘Behavioral Addictions in the ICD-11’. Journal of Behavioral Addictions, 11(2), 191–198. DOI: 10.1556/2006.2022.00031.
Kardefelt-Winther, D., Heeren, A., Schimmenti, A., van Rooij, A., Maurage, P., Carras, M., Edman, J. i in. (2017). How Can We Conceptualize Behavioural Addiction without Pathologizing Common Behaviours? Addiction, 112(10), 1709–1715. DOI: /10.1111/add.13763.
Koob, G.F., Volkow, N.D. (2016). Neurobiology of Addiction: A Neurocircuitry Analysis. The Lancet Psychiatry, 3(8), 760–773. DOI: 10.1016/S2215-0366(16)00104-8. Leeman, R.F., Patock-Peckham, J.A., Potenza, M.N. (2013). Impaired Control Over Alcohol Use: An Under-Addressed Risk Factor for Problem Drinking in Young Adults? Experimental and Clinical Psychopharmacology, 21(5), 337–351. DOI: 10.1037/a0033575.
Li, T., Liu, H., Hu, R., Liu, X. (2025). Research Insights on ‘Problematic Use of Short Video’: A Comprehensive Review Exploration in Psychological Context. Addiction Biology, 30(11), e70082. DOI: 10.1111/adb.70082.
Marino, C., Canale, N., Melodia, F., Spada, M.M., Vieno, A. (2021). The Overlap Between Problematic Smartphone Use and Problematic Social Media Use: A Systematic Review. Current Addiction Reports, 8, 469–480. DOI: 10.1007/s40429-021-00398-0.
Montag, C., Walla, P. (2016). Carpe Diem Instead of losing Your Social Mind: Beyond Digital Addiction and Why We All Suffer from Digital Overuse. Cogent Psychology, 3(1), 1157281. DOI:10.1080/23311908.2016.1157281.
Müller, A., Laskowski, N.M., Wegmann, E., Steins-Loeber, S., Brand, M., Trotzke, P. (2021). Problematic Online Buying-Shopping: Is It Time to Consider the Concept of an Online Subtype of Compulsive Buying-Shopping Disorder or a Specific Internet-Use Disorder? Current Addiction Reports, 8, 494–499. DOI: 10.1007/s40429-021-00395-3
Osatuyi, B., Turel, O. (2018). Tug of War Between Social Self-Regulation and Habit: Explaining the Experience of Momentary Social Media Addiction Symptoms. Computers in Human Behavior, 85, 95–105. DOI: 10.1016/j.chb.2018.03.037.
Oulasvirta, A., Rattenbury, T., Ma, L., Raita, E. (2012). Habits Make Smartphone Use More Pervasive. Personal and Ubiquitous Computing, 16(1), 105–114. DOI: 10.1007/s00779-011-0412-2.
Poznyak, V., Reed, G.M., Clark, N. (2018). The World Health Organization’s Work on the Recognition and Classification of Substance Use and Addictive Behaviours: A Public Health Perspective. Epidemiology and Psychiatric Sciences, 27(2), 201–203. DOI: 10.1017/S2045796017000012.
Przybylski, A.K., Murayama, K., DeHaan, C.R., Gladwell, V. (2013). Motivational, Emotional, and Behavioral Correlates of Fear of Missing Out. Computers in Human Behavior, 29(4), 18411848. DOI: 10.1016/j.chb.2013.02.014.
Reed, G.M., First, M.B., Kogan, C.S., Hyman, S.E., Gureje, O., Gaebel, W. i in. (2019). Innovations and Changes in the ICD-11 Classification of Mental, Behavioural and Neurodevelopmental Disorders. World Psychiatry, 18(1), 3–19. DOI: 10.1002/wps.20611.
Rixen, J.O., Möller, A., Nontasil, M., Henkel, I.M. (2023). The Loop and Reasons to Break It: Investigating Infinite Scrolling Behaviour in Social Media Applications and Reasons to Stop. Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction, 7(CSCW2), Article 469. DOI: 10.1145/3604275.
Robinson, T.E., Berridge, K.C. (2008). The Incentive Sensitization Theory of Addiction: Some Current Issues. Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences, 363(1507), 3137–3146. DOI: 10.1098/rstb.2008.0093.
Satici, S.A., Gocet-Tekin, E., Deniz, M.E., Satici, B. (2023). Doomscrolling Scale: Its Association with Personality traits, Psychological Distress, Social Media Use, and Wellbeing. Applied Research in Quality of Life, 18(2), 833–847. DOI: 10.1007/s11482-022-10110-7.
Shannon, H., Bush, K., Villeneuve, P.J., Hellemans, K.G.C., Schibli, K. (2022). Problematic Social Media Use in Adolescents and Young Adults: Systematic Review and Meta-Analysis. JMIR Mental Health, 9(4), e33450. DOI: 10.2196/33450.
Sharma, S., Murano, P. (2020). A Usability Evaluation of Web User Interface Scrolling Types. First Monday, 25(3). DOI: 10.5210/fm.v25i3.10309.
van den Eijnden, R.J.J.M., Lemmens, J.S., Valkenburg, P.M. (2016). The Social Media Disorder Scale. Computers in Human Behavior, 61, 478–487. DOI: 10.1016/j.chb.2016.03.038.
van Deursen, A.J.A.M., Bolle, C.L., Hegner, S.M., Kommers, P.A.M. (2015). Modeling Habitual and Addictive Smartphone Behavior: The Role of Smartphone Usage Types, Emotional Intelligence, Social Stress, Self-Regulation, Age, and Gender. Computers in Human Behavior, 45, 411–420. DOI: 10.1016/j.chb.2014.12.039.
World Health Organization (2018). Inclusion of Gaming Disorder’ in ICD-11. https://www.who.int/news/item/14-09-2018-inclusion-of-gaming-disorder-in-icd-11.
World Health Organization (2020). Addictive Behaviours: Gaming Disorder (Questions and Answers). https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/addictive-behaviours-gaming-disorder (dostęp: 4.02.2026).
World Health Organization (2025a). ICD-11 for Mortality and Morbidity Statistics: 6C51 Gaming Disorder. from https://icd.who.int/browse/2025-01/mms/en#6C51 (dostęp: 4.02.2026).
World Health Organization (2025b). ICD-11 for Mortality and Morbidity Statistics: 6C5Y Other Specified Disorders Due to Addictive Behaviours. https://icd.who.int/browse/2025-01/mms/en#6C5Y (dostęp: 4.02.2026).
World Health Organization (2025c). ICD-11 for Mortality and Morbidity Statistics: 6C5Z Disorders Due to Addictive Behaviours, Unspecified. https://icd.who.int/browse/2025-01/mms/en#6C5Z (dostęp: 4.02.2026).
DOI: http://dx.doi.org/10.17951/j.2026.39.2.25-43
Data publikacji: 2026-08-07 08:47:53
Data złożenia artykułu: 2026-04-07 08:07:35
Statystyki
Wskaźniki
Odwołania zewnętrzne
- Brak odwołań zewnętrznych
Prawa autorskie (c) 2026 Robert Modrzyński
Powyższa praca jest udostępniana na lcencji Creative Commons Attribution 4.0 International License.